Ai là người Việt Nam đầu tiên biết lái máy bay

Năm 2010, trên báo Thanh Niên có cuộc thảo luận không ngã ngũ về chuyện ai là người VN đầu tiên biết lái máy bay. Cuối cùng báo này dành quyền thẩm định cho Hội Khoa học Lịch sử VN. Chuyện thẩm định thuộc quyền hạn và trách nhiệm của những cơ quan có thẩm quyền, chúng ta, những người yêu sử và học sử, chỉ xin đóng góp chút tư liệu có được về đề tài này.

Đỗ Hữu Vị (1883 -1916)
Đỗ Hữu Vị (1883 -1916)
Thời Pháp thuộc, vào nửa đầu thế kỷ 20, vùng Phú Nhuận có một con đường mang tên Đỗ Hữu Vị, vốn là con trai của Tổng đốc Đỗ Hữu Phương, từng là một trong hai “công thần” bậc nhất của chính quyền thực dân Pháp tại miền Nam (người kia là Trần Bá Lộc). Không những thế, nhiều trường học và con đường ở các địa phương khác cũng mang tên Đỗ Hữu Vị. Điều này cho thấy trong con mắt của người Pháp, ông Vị cũng được xếp hạng “công thần” bậc nhất như thân phụ của ông. Ông sinh tháng 2 năm 1883 (có tài liệu ghi 1884) tại Chợ Lớn, thời niên thiếu theo học trường Taberd (Sài Gòn), sau đó được gia đình cho sang Pháp học tại trường Sainte-Barbe ở Paris. Năm 1904, Đỗ Hữu Vị được thu nhận vào trường Saint-Cyr, một trong những trường võ bị bậc nhất của Pháp lúc bấy giờ. Hai năm sau (1906), ông ra trường với cấp bậc Thiếu úy và được sung ngay vào trung đoàn số 1 tham gia các chiến dịch ở Maroc (Bắc Phi), từ Oudjda (1906) đến Casablanca (1907-1908), rồi Haut-Goir (1908) và vùng biên giới Algérie – Maroc (1908-1910). Tháng 12.1910, Đỗ Hữu Vị gia nhập không quân Pháp.Theo lời học giả Phạm Quỳnh trong một bài viết dài bằng tiếng Pháp đăng trên tạp chí Indochine, ông Vị là “một trong những phi công quân sự đầu tiên của nước Pháp và chắc chắn là phi công đầu tiên của toàn vùng Viễn Đông”. Những năm 1912-1913, Vị sung vào phi đội Tây Maroc, được nhiều người biết đến sau chuyến bay trên bầu trời thành phố Fez, thành phố lớn thứ hai tại Maroc sau Casablanca. Tờ Illustration của Pháp số 3642 ra ngày 14.12.1912 có bài tường thuật về một chuyến bay của ông vào ngày 11.11.1912. Chiếc máy bay Blériot do ông lái xuất phát từ thủ phủ Casablanca lúc 11 giờ 15 phút, vượt 210 km và đáp xuống doanh trại của Pháp ở Gueliz thuộc thành phố Marrakech lúc 13 giờ 25 phút. Máy bay vừa dừng bánh, Vị đã được mọi người ùa ra đón tiếp nồng nhiệt. Chuyến bay trở về ngày 13.11, Vị chở theo Đại tá Mangin và bay theo hành trình Marrakech-Casablanca-Rabat dài gần 300 km trong điều kiện thời tiết khá xấu. Trong những năm đầu thập niên 1910 đó, Đỗ Hữu Vị là đồng đội và bạn thân thiết của phi công Roland Garros, sinh năm 1888, gia nhập không quân Pháp năm 1909 và tử trận năm 1918, trước khi Thế chiến thứ nhất kết thúc không lâu, do máy bay bị quân Đức bắn hạ . Thập niên 1920, một sân vận động của Pháp được đặt tên Roland Garros để kỷ niệm thời gian phi công này học tại Paris, và ngày nay, giải quần vợt Roland Garros mang tên ông là một trong những giải đấu quốc tế danh giá nhất. Tháng 6.1914, Đỗ Hữu Vị được phái về Đông Dương để học cách sử dụng xuồng lướt (hydroglisseur) trên sông Mekong và sông Hồng. Sau khi Thế chiến thứ nhất (1914-1918) bùng nổ vào tháng 10.1914, ông xin trở ra chiến trường chống lại quân Đức. Chính trong thời gian này, Đỗ Hữu Vị lập được nhiều công trạng với chính quốc. Ông tham gia các chiến dịch ở Champagne, một thủ phủ của Pháp, nổi tiếng qua việc oanh tạc nhiều lần lên phòng tuyến quân Đức và thu thập nhiều thông tin bổ ích cho Bộ chỉ huy quân sự Pháp. Năm 1915, trong lúc trời sắp có giông lớn, không nghe lời can ngăn của đồng đội, Vị lái máy bay hướng về phòng tuyến của quân Đức. Trong hành trình đầy nguy hiểm đó, một cơn gió lốc xuất hiện buộc ông phải tìm cách hạ cánh, song đã trễ, chiếc máy bay bị cơn gió quật ngã, Vị bị gãy tay, vỡ xương hàm và hôn mê nhiều ngày liền. Nhiều tháng sau đó, tuy tìm lại được sự sống, song Đỗ Hữu Vị không thể quay lại với nghiệp phi công, đành trở về với binh chủng bộ binh, nơi xuất phát trong sự nghiệp quân sự của mình. Ngày 9.7.1916, ông chỉ huy một đại đội quân Pháp đụng độ với quân Đức gần ngôi làng Dompierre thuộc quận de la Somme và bị trúng đạn tử thương vào lúc 4 giờ chiều hôm đó. Đỗ Hữu Vị được an táng ngay tại Dompierre. Năm năm sau (1921, có tài liệu ghi 1920), người anh lớn của ông là Đỗ Hữu Chẩn, Đại tá trong quân đội Pháp, đã đưa hài cốt Vị về cải táng trong một khu vườn nhà gần Chợ Lớn. *** Qua chút tư liệu trên, chúng ta có thể tin rằng Đỗ Hữu Vị là người Việt Nam đầu tiên – theo lời học giả Phạm Quỳnh, còn là người Viễn Đông đầu tiên – biết lái máy bay và đã thực hiện nhiều chuyến bay, chủ yếu trên bầu trời Maroc, đất nước từng là một xứ bảo hộ của Pháp từ năm 1912. Câu chuyện về Đỗ Hữu Vị làm ta liên tưởng ít nhiều đến cha ông là Tổng đốc Đỗ Hữu Phương, một người đã có những hành vi tác tệ cho dân, cho nước mà các sách báo đã nói đến nhiều. Điều chúng tôi muốn nói thêm ở đây là vào những năm cuối đời, hình như có những lúc thiên lương trở về với những người như Trần Bá Lộc hay Đỗ Hữu Phương. Những năm 1896-1897, Tổng đốc Cái Bè Trần Bá Lộc đã dành nhiều công sức coi sóc việc đào một hệ thống kênh dài tổng cộng 103 km, nằm giữa hai hạt Vĩnh Long-Sa Đéc, sau được đặt tên là kênh Tổng đốc Lộc. Con kênh giúp ích khá nhiều cho người dân trong việc di chuyển và tưới tiêu trong nông nghiệp. Còn Đỗ Hữu Phương, từ đầu năm 1911, đã tích cực vận động xây dựng một ngôi trường dành riêng cho nữ sinh tại Sài Gòn. Được chính quyền thuộc địa cho phép mở cuộc lạc quyên, ông đã tích cực thực hiện cuộc vận động trong hơn hai năm liền. Năm 1913, công trình xây dựng trường được Toàn Quyền Đông Dương Albert Sarraut đặt viên đá đầu tiên và mãi đến năm 1915 mới hoàn tất. Ngày 18.10.1915, ngôi trường mang tên ban đầu là “Ecole des jeunes filles indigènes” (“Trường con gái bản xứ”, sau được gọi là “Trường Áo Tím” rồi đổi thành “Trường Gia Long”, nay là “Trường Nguyễn Thị Minh Khai”) được Toàn quyền Đông Dương Roume cắt băng khánh thành. Trong diễn văn đọc tại lễ khánh thành, Roume không quên nhắc lại công lao của họ Đỗ trong công cuộc vận động tích cực để có được một ngôi trường riêng cho nữ sinh Sài Gòn. Tiếc là lúc ấy ông Phương đã qua đời được hơn một năm rưởi rồi (3.4.1914).
Lê Nguyễn

Comments

comments

You May Also Like

%d bloggers like this: